AZAD İQTİSADİ ZONA VƏ AZƏRBAYCAN TƏCRÜBƏSİ

Azad Iqtisadi Zona (Azad Zona) nədir ?

Bu iqtisadi-hüquqi mexanizmi istər hüquq, istərsə də iqtisadiyyat elminə yeni bir anlayış deyil. İlk dəfə, bu mexanizm yunanlar tərəfindən tətbiq edilmişdir. Azad Zonaların yaradılmasında əsas məqsədlərdən biri sahibkarların iqtisadi münasibətlərdə marağını artırmaq, investisiya fəaliyyətinə təkan vermək və bununla da ərazinin iqtisadi münasibətlərdə aktivliyini müəyyən etmək olmuşdur. Bu cür iqtisadi münasibətlərin əsas və başlıca iştirakçısı sahibkarlardır.

Beləliklə, qısa bir anlayış versək, Azad Zona yaradılan ərazidə iqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsi üçün xüsusi gömrük və vergi rejimini müəyyən edir. Azad Zonalar ən cox beynəlxalq və ya yerli hava və dəniz limanları yaxınlıqlarında yaradılırlar. Bəs sual yaranır, niyə məhz hava və dəniz limanları yaxınlıqlarında ? Səbəblərdən biri Azad Zonaların tarixi inkişafı ilə bağlıdır. Digər və ən başlıca səbəbi isə, bu cür ərazilərdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar malların idxalı və ixracı zamanı limanlara yaxın olmaqla daha əlverişli imkanlara malik olmaları ilə əlaqədardır.

 Bu cür Azad Zonalar sahibkarlar üçün hansı imkanlar yaradırlar ?

·         Sahibkarlar tərəfindən idxal edilən mallar, işlər və xidmətlər üçün heç bir gömrük rüsumu və vergi tətbiq edilmir, başqa sözlə, sahibkarlar malları həmin əraziyə idxal edərkən heç bir gömrük rüsumu və vergi ödəmirlər. 

·         Həmçinin, sahibkarlar ixracata və ya təkrar ixracata görə də gömrük rüsumu və vergilərdən azaddırlar. 

·         Adi qaydadan fərqli olaraq, bu cür ərazilərə artıq idxal olunmuş mallar keyfiyyət yoxlanışını keçmək üçün birbaşa sahibkarın anbarına göndərilir, yəni, idxal edilmiş heç bir mal sərhəddə bu məqsədlə saxlanılmır. 

·         İxracata hazırlanan mallar istənilən müddət ərzində ərazidə saxlanıla bilər, belə ki, limanın bağlı olması və ya ixrac olunacaq ərazidə kvota məhdudiyyətlərinin olması hallarında malların heç bir rüsum ödəmədən ərazidə saxlanılması mümkindir.

Beləliklə,bu cür ərazilərin yaradılmasının aşağıdakı üstünlükləri vardır: 

-  Sahibkarlar Azad Zonalarda gömrük rüsumlarından, vergi və digər tariflərdən azad olunaraq xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldırlar 

- Yerli və qlobal bazar rəqabəti güclənir

- Bürokratik süründürməçilik minimal həddə endirilir    

Bu sahədə Azərbaycan təcrübəsi ?

Azərbaycan bu sahədə yenidir, lakin, sevindirici haldır ki, 18 May 2018-ci il tarixində Azərbaycanın beynalxalq dəniz ticarət limanı hesab edilən ərazisində, yəni, Ələtdə bu cür iqtisadi zonanın yaradılması barədə qanun qəbul edilmişdir. 

          -  Bu qanun hansı sahələri əhatə edir? 

Bu qanun maliyyə və sığorta xidmətləri, valyuta əməliyyatları, əqli mülkiyyət və bu kimi fəaliyyət sahələri daxil olmaqla bir sıra əhəmiyyətli sahələri əhatə edir.

Deməli, Ələt iqtisadi zonasına idxal edilən mallara, işlərə və xidmətlərə görə heç bir gömrük rüsumu alınmayacaq. Bundan başqa, Azad Zona səlahiyyətli qurumu, Azad Zona inzibati müəssisələri, Azad Zona hüquqi şəxsləri və onların işçiləri, Azad Zona rezidentləri Azad Zonada fəaliyyətlərinə aid olan bütün vergilərdən azaddırlar.

         - Ələt İqtisadi Zonası kim tərəfindən idarə olunur?

Azad Zona səlahiyyətli qurumu müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən yaradılacaq və Azad Zonanın fəaliyyətinə birbaşa nəzarəti həyata keçirəcək.

         - Mübahisələr hansı qurumlar tərəfindən həll olunur ?

Mübahisələr Azad Zonada  yaradılacaq arbitraj mərkəzi və ya digər qurumlar tərəfindən həll olunacaq və bununla bağlı lazımı daxili qaydalar qəbul ediləcək. 

Bundan başqa, Azad Zonadakı fəaliyyətlə bağlı yaranacaq mübahisələrin həlli və təfsiri üçün Azad Zona müstəsna yurisdiksiyaya malikdir. Yəni, Azərbaycan Resublikasının hal-hazırda mövcud olan məkhəmə orqanları Azad Zonanın müstəsna yurisdiksiyasına daxil olan məsələlərə baxmayacaq. 

Onu da nəzərinizə çatdırım ki, bu qanun Azad Zonanın fəaliyyəti və idarəedilməsi ilə bağlı digər lazımı normativ hüquqi aktların qəbul edilməsindən sonra qüvvəyə minəcək. 

Beləliklə, bu cür Azad Zonaların yaradılması investisiya fəaliyyətinin aktivləşməsinə, işsizliyin səviyyəsinin artırılmasına və ümumilikdə, iqtisadiyyatın inkişafına böyük təkan vermiş olacaq.